Przez długi czas trądzik był postrzegany wyłącznie jako przypadłość wieku nastoletniego, jednak rzeczywistość medyczna znacząco odbiega od tego stereotypu. Według najnowszych badań epidemiologicznych, nawet 40% dorosłych osób po 25 roku życia zmaga się z problemem trądziku, przy czym zjawisko to dotyka szczególnie często kobiet. To przewlekłe schorzenie dermatologiczne nie tylko wpływa na wygląd skóry, ale może prowadzić do poważnych konsekwencji psychologicznych, znacząco obniżając jakość życia pacjentów. Współczesna dermatologia dysponuje coraz skuteczniejszymi metodami diagnostyki i leczenia, dając nadzieję milionom pacjentów zmagających się z tym problemem.
Spis treści
Charakterystyka trądziku dorosłych
Trądzik wieku dorosłego (acne tarda) wykazuje znaczące różnice w porównaniu z postacią młodzieńczą, zarówno pod względem lokalizacji zmian, jak i ich charakteru. Występuje w dwóch głównych wariantach klinicznych – trądzik przetrwały (persistent acne), stanowiący kontynuację zmian z okresu dojrzewania, oraz trądzik o późnym początku (late-onset acne), który pojawia się po raz pierwszy u osób dorosłych, często wywołując szczególne zaskoczenie i frustrację u pacjentów.
Zmiany skórne u dorosłych pacjentów wykazują charakterystyczną lokalizację, tworząc tak zwaną strefę U, obejmującą okolice żuchwy, podbródka i dolnych partii policzków. W przeciwieństwie do trądziku młodzieńczego, który najczęściej dotyczy strefy T (czoło, nos, broda), u dorosłych często obserwuje się również występowanie zmian na szyi i dekolcie. U dorosłych występuje mniej zaskórników, natomiast dominują głębokie, zapalne zmiany w postaci grudek i torbieli, które są nie tylko bardziej bolesne, ale również trudniejsze w leczeniu i mają większą tendencję do pozostawiania blizn.

Sprawdź ulotki i opinie pacjentów o przykładowych lekach stosowanych w dermatologii: trądzik (Izotek, Chlorocyclinum 3%, Efracea, Skyrizi, Acnelec, Epiduo Forte, Aklief, Duac, Klindacin T, Benzacne), wszawica (Sora Forte), łuszczyca (Enstilar, Skilarence, Tremfya, Ovixan, Skyrizi, Taltz, Clarelux, Psotriol, Cosentyx, Acitren), rogowacenie słoneczne (Solacutan), atopowe zapalenie skóry (Protopic, Afloderm, Maxicortan, Dupixent), łysienie androgenowe (Minovivax, Propecia) grzybica/łupież (Travogen, Afloderm, Myconafine, Pirolam lakier).
Mechanizmy powstawania trądziku u dorosłych
Rozwój trądziku u osób dorosłych jest procesem niezwykle złożonym, w którym współdziała wiele czynników patogenetycznych. Do najważniejszych przyczyn należą:
Zaburzenia hormonalne
Kluczową rolę odgrywają zaburzenia hormonalne, szczególnie dotyczące gospodarki androgenowej. U kobiet problem ten często wiąże się z zespołem policystycznych jajników (PCOS) lub zaburzeniami funkcji nadnerczy. Co interesujące, problem nie zawsze wynika z podwyższonego poziomu hormonów – czasem wystarczy zwiększona wrażliwość receptorów w gruczołach łojowych na normalne stężenia androgenów.
Przewlekły stres
Istotnym czynnikiem jest również przewlekły stres, który w dzisiejszych czasach dotyka coraz większej liczby osób. Prowadzi on do zwiększonego wydzielania kortyzolu, hormonu wpływającego zarówno na produkcję sebum, jak i nasilenie stanu zapalnego skóry. W sytuacjach stresowych dochodzi do zwiększonej aktywności gruczołów łojowych oraz produkcji sebum, co zatyka pory i stanowi pożywkę dla bakterii, które namnażają się w głębszych warstwach skóry.
Nieprawidłowa dieta
Najnowsze badania naukowe coraz wyraźniej potwierdzają istotny wpływ diety na przebieg trądziku u osób dorosłych. Szczególną uwagę należy zwrócić na produkty o wysokim indeksie glikemicznym, które mogą nasilać produkcję sebum poprzez wpływ na gospodarkę hormonalną organizmu. Istotne jest również ograniczenie spożycia mleka i niektórych produktów mlecznych, które mogą zawierać hormony i czynniki wzrostu wpływające na rozwój trądziku.
Nieprawidłowa pielęgnacja skóry
Nieodpowiednia pielęgnacja skóry to kolejna z przyczyn powstawania zmian trądzikowych u osób dorosłych. Większość kosmetyków drogeryjnych blokuje ujścia gruczołów łojowych, co prowadzi do powstawania kolejnych wykwitów. Problemem jest też brak prawidłowego demakijażu oraz stosowanie zbyt ciężkich kosmetyków do codziennej pielęgnacji.
Inne czynniki
Na rozwój trądziku u dorosłych wpływają również:
- Predyspozycje genetyczne
- Zanieczyszczenie środowiska
- Palenie papierosów i spożywanie alkoholu
- Przyjmowanie niektórych leków (np. leków sterydowych, preparatów z jodem, witaminy B12)
- Zbyt mała ilość snu

Nowoczesne metody diagnostyki i leczenia
Współczesne podejście do leczenia trądziku dorosłych wymaga kompleksowej diagnostyki i indywidualnego doboru terapii. Podstawą jest szczegółowy wywiad lekarski, który nie ogranicza się jedynie do historii choroby, ale obejmuje również dokładną analizę stylu życia pacjenta, stosowanej diety, kosmetyków oraz potencjalnych czynników zaostrzających.
Badania diagnostyczne
W przypadku podejrzenia podłoża hormonalnego niezbędne jest wykonanie specjalistycznych badań diagnostycznych, takich jak:
- Oznaczenie poziomów hormonów płciowych (testosteron, DHEA-S, androstendion)
- Badanie hormonu folikulotropowego (FSH), luteinizującego (LH) oraz prolaktyny
- Badania w kierunku insulinooporności (HOMA-IR, IGF-1)
- Badania funkcji tarczycy (TSH, FT4)
- Badanie stężenia SHBG (białko wiążące hormony płciowe)
- Badanie poziomu kortyzolu
Leczenie miejscowe
Leczenie miejscowe stanowi podstawę terapii i obejmuje stosowanie preparatów zawierających substancje o udowodnionej skuteczności:
- Retinoidy miejscowe (adapalen, tretynoina) – regulują proces rogowacenia naskórka i zmniejszają produkcję łoju
- Nadtlenek benzoilu – wykazuje silne działanie przeciwbakteryjne, skutecznie eliminując Cutibacterium acnes (dawniej Propionibacterium acnes)
- Kwas azelainowy – działa przeciwzapalnie i pomaga w redukcji przebarwień pozapalnych
- Antybiotyki miejscowe (klindamycyna, erytromycyna) – redukują populację bakterii i zmniejszają stan zapalny
Leczenie ogólne
W przypadkach bardziej zaawansowanych lub opornych na leczenie miejscowe, dermatolog może zalecić terapię ogólną:
- Antybiotyki doustne z grupy tetracyklin (doksycyklina, limecyklina) oraz makrolidy wykazują nie tylko działanie przeciwbakteryjne, ale również przeciwzapalne. Czas leczenia antybiotykami nie powinien przekraczać 12 tygodni.
- Izotretynoina – najskuteczniejszy dostępny lek przeciwtrądzikowy, stosowany w przypadkach szczególnie opornych na standardowe metody leczenia. Ze względu na działanie teratogenne kobiety miesiączkujące muszą stosować skuteczną antykoncepcję w trakcie terapii.
- Leczenie hormonalne – u kobiet z zaburzeniami hormonalnymi skuteczne może być włączenie terapii hormonalnej w postaci odpowiednio dobranej antykoncepcji lub spironolaktonu.
Holistyczne podejście do pielęgnacji
Skuteczne leczenie trądziku dorosłych wymaga kompleksowego podejścia, które wykracza poza samą farmakoterapię. Fundamentalne znaczenie ma odpowiednia pielęgnacja skóry, która powinna być dostosowana do jej indywidualnych potrzeb i aktualnego stanu.
Podstawy pielęgnacji cery trądzikowej u dorosłych
- Delikatne oczyszczanie – podstawą jest delikatne, ale dokładne oczyszczanie przy użyciu preparatów niepowodujących podrażnień. Zaleca się wykonywanie tej czynności 2 razy dziennie, najlepiej przy użyciu delikatnych pianek, żeli lub emulsji.
- Odpowiednie nawilżanie – wbrew powszechnym przekonaniom, skóra trądzikowa często zmaga się z problemem odwodnienia. Kluczowe znaczenie ma stosowanie lekkich, niekomedogennych kremów zawierających składniki łagodzące, takie jak niacynamid, alantoina czy pantenol.
- Ochrona przeciwsłoneczna – niezbędnym elementem codziennej pielęgnacji jest również odpowiednia ochrona przeciwsłoneczna, szczególnie podczas stosowania retinoidów czy antybiotyków, które mogą zwiększać wrażliwość skóry na promieniowanie UV.
Zabiegi kosmetyczne
W leczeniu trądziku u dorosłych pomocne mogą być również profesjonalne zabiegi kosmetyczne, takie jak:
- Peelingi kwasowe (np. z kwasem glikolowym, salicylowym, azelainowym)
- Laseroterapia
- Oczyszczanie wodorowe
- Zabiegi IPL (zintensyfikowane źródło światła)
- Krioterapia (stosowana głównie przy bliznach potrądzikowych)
Rola diety i stylu życia
Najnowsze badania naukowe coraz wyraźniej potwierdzają istotny wpływ diety na przebieg trądziku u osób dorosłych. W diecie osób z trądzikiem nie powinno zabraknąć produktów bogatych w cynk, witaminę A i kwasy omega-3, które wykazują działanie przeciwzapalne i wspierają proces gojenia się skóry.
Zalecane jest spożywanie:
- Produktów o niskim indeksie glikemicznym
- Owoców i warzyw bogatych w przeciwutleniacze
- Produktów zawierających cynk (pestki dyni, orzechy, chude mięso)
- Pokarmów bogatych w kwasy omega-3 (ryby morskie, siemię lniane)
Równie ważne jest odpowiednie nawodnienie organizmu, które wspomaga procesy detoksykacji i poprawia ogólną kondycję skóry.
Regularna aktywność fizyczna może wspomóc leczenie poprzez pozytywny wpływ na gospodarkę hormonalną i redukcję poziomu stresu. Należy jednak pamiętać o odpowiedniej higienie podczas treningu – pot pozostawiony na skórze może prowadzić do zaostrzenia zmian trądzikowych.
Podsumowanie
Trądzik u dorosłych to złożony problem dermatologiczny, który różni się od trądziku młodzieńczego i wymaga specyficznego podejścia terapeutycznego. Kluczowe informacje:
- Leczenie jest procesem długotrwałym, wymagającym cierpliwości i systematyczności
- Kompleksowe podejście (leczenie miejscowe, ogólne, zabiegi, pielęgnacja, dieta) daje najlepsze efekty
- Trądzik u dorosłych może być objawem chorób wewnętrznych, szczególnie zaburzeń hormonalnych
- Pielęgnacja skóry powinna uwzględniać jednocześnie działanie przeciwtrądzikowe i nawilżające
- Dieta i styl życia mają istotny wpływ na przebieg choroby
- Aspekty psychologiczne trądziku są równie ważne jak leczenie dermatologiczne
Współczesna dermatologia oferuje skuteczne metody leczenia trądziku dorosłych, które mogą znacząco poprawić stan skóry i jakość życia. Kluczem do sukcesu jest współpraca z doświadczonym dermatologiem i holistyczne podejście do problemu.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak długo trwa leczenie trądziku u dorosłych?
Leczenie trądziku dorosłych jest procesem długotrwałym, wymagającym cierpliwości zarówno ze strony pacjenta, jak i lekarza. Pierwsze efekty terapii są zazwyczaj widoczne po 2-3 miesiącach systematycznego leczenia, jednak pełna kuracja może trwać od 6 miesięcy do roku, a w niektórych przypadkach nawet dłużej. Kluczowe znaczenie ma regularne stosowanie zaleconych preparatów i przestrzeganie zaleceń dermatologa.
Czas trwania leczenia zależy od kilku czynników:
- Nasilenia zmian trądzikowych – przypadki ciężkie i średnio nasilone wymagają dłuższego leczenia
- Typu trądziku – trądzik hormonalny czy zapalno-grudkowy może wymagać bardziej długotrwałej terapii
- Indywidualnej odpowiedzi organizmu na leczenie – niektórzy pacjenci reagują szybciej, inni wolniej
- Regularności stosowania zaleconych terapii – przerywanie leczenia wydłuża czas terapii
- Współwystępowania chorób towarzyszących – np. PCOS (zespół policystycznych jajników) może wydłużać leczenie
Typowe etapy leczenia obejmują:
- Faza inicjacji (1-3 miesiące) – intensywne leczenie mające na celu opanowanie stanu zapalnego i zmniejszenie liczby zmian
- Faza aktywnego leczenia (3-6 miesięcy) – kontynuacja terapii do znaczącej poprawy stanu skóry
- Faza podtrzymująca (3-12 miesięcy lub dłużej) – zapobieganie nawrotom, często przy zmniejszonej intensywności leczenia
Warto pamiętać, że nawet po zakończeniu aktywnej fazy leczenia, konieczne może być stosowanie terapii podtrzymującej przez dłuższy czas, aby zapobiec nawrotom.
Czy można całkowicie wyleczyć trądzik dorosłych?
Trądzik dorosłych można skutecznie kontrolować, choć ze względu na jego złożone podłoże może mieć tendencję do nawrotów. Kluczowe jest holistyczne podejście do leczenia i długoterminowa strategia terapeutyczna. W niektórych przypadkach, szczególnie gdy przyczyną są zaburzenia hormonalne, trwałe wyleczenie może wymagać normalizacji gospodarki hormonalnej.
Czynniki wpływające na możliwość całkowitego wyleczenia:
- Przyczyna trądziku – gdy jest możliwa do wyeliminowania (np. konkretny lek czy kosmetyk), szanse na całkowite wyleczenie rosną
- Predyspozycje genetyczne – silne uwarunkowania genetyczne mogą utrudniać osiągnięcie trwałej remisji
- Stabilność hormonalna – u kobiet z trądzikiem hormonalnym fluktuacje hormonów w cyklu lub zmiany związane z ciążą, menopauzą mogą prowadzić do nawrotów
- Styl życia – długotrwałe utrzymanie zdrowego stylu życia wspiera remisję trądziku
Możliwe scenariusze po leczeniu:
- Całkowita remisja – brak nawrotów zmian trądzikowych po zakończeniu leczenia
- Okresowe zaostrzenia – pojawiające się sporadycznie, zwykle łagodniejsze niż pierwotne zmiany
- Kontrolowane nawroty – wymagające okresowego powrotu do leczenia, ale łatwiej reagujące na terapię
- Przewlekły przebieg – wymagający stałego, podtrzymującego leczenia o mniejszej intensywności
Nawet jeśli nie zawsze możliwe jest całkowite wyleczenie, współczesne metody terapeutyczne pozwalają na skuteczną kontrolę objawów i znaczną poprawę jakości życia pacjentów z trądzikiem dorosłych.
Jakie badania należy wykonać przy trądziku dorosłych?
Zakres badań diagnostycznych jest ustalany indywidualnie przez dermatologa lub endokrynologa. Najczęściej obejmuje oznaczenie poziomu hormonów płciowych (testosteron, DHEA-S, androstendion), hormonu folikulotropowego (FSH), luteinizującego (LH) oraz prolaktyny. U kobiet wskazane mogą być również badania ginekologiczne, szczególnie w przypadku podejrzenia zespołu policystycznych jajników. Dodatkowo wykonuje się podstawowe badania krwi, w tym morfologię i profil lipidowy.
Badania hormonalne:
- Hormony androgenowe:
- Testosteron całkowity i wolny
- DHEA-S (siarczan dehydroepiandrosteronu)
- Androstendion
- DHT (dihydrotestosteron) – w wybranych przypadkach
- SHBG (globulina wiążąca hormony płciowe)
- Hormony regulujące funkcje jajników:
- FSH (hormon folikulotropowy)
- LH (hormon luteinizujący)
- Estradiol
- Progesteron (w drugiej fazie cyklu)
- Prolaktyna
- AMH (hormon antymüllerowski) – przy podejrzeniu PCOS
- Hormony tarczycy:
- TSH (hormon tyreotropowy)
- fT3 i fT4 (wolne frakcje hormonów tarczycy)
- Przeciwciała przeciwtarczycowe (przy podejrzeniu choroby autoimmunologicznej)
Badania metaboliczne:
- Profil lipidowy (cholesterol całkowity, HDL, LDL, trójglicerydy)
- Glukoza na czczo
- Doustny test tolerancji glukozy (OGTT)
- Insulina na czczo, ewentualnie HOMA-IR (wskaźnik insulinooporności)
- HbA1c (hemoglobina glikowana)
Badania obrazowe:
- USG jajników i macicy (u kobiet) – szczególnie przy podejrzeniu PCOS
- USG tarczycy – przy nieprawidłowych wynikach badań hormonalnych tarczycy
- USG nadnerczy – przy znacznie podwyższonych poziomach DHEA-S
Badania dodatkowe:
- Posiew bakteriologiczny ze zmian trądzikowych – przy podejrzeniu nietypowej flory bakteryjnej
- Testy alergiczne – przy podejrzeniu alergii kontaktowej
- Badanie w kierunku przeciwciał przeciwko Propionibacterium acnes – w wybranych przypadkach
- Badania genetyczne – rzadko, przy podejrzeniu specyficznych zespołów genetycznych
Kompleksowa diagnostyka pozwala na wykrycie potencjalnych przyczyn trądziku u dorosłych i dobór najbardziej skutecznej terapii, ukierunkowanej na konkretny problem zdrowotny.
Czy stres może nasilać trądzik?
Stres jest jednym z głównych czynników zaostrzających przebieg trądziku u osób dorosłych. Prowadzi do zwiększonego wydzielania hormonów stresu, w tym kortyzolu, który wpływa na produkcję sebum i stan zapalny skóry. Dodatkowo, w sytuacjach stresowych często występują zachowania, które mogą pogarszać stan skóry, takie jak dotykanie twarzy czy nieprawidłowa pielęgnacja.
Mechanizmy, poprzez które stres wpływa na trądzik:
- Aktywacja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza:
- Zwiększone wydzielanie kortyzolu (hormonu stresu)
- Stymulacja gruczołów łojowych i zwiększona produkcja sebum
- Nasilenie stanu zapalnego w skórze
- Wpływ na układ odpornościowy:
- Przewlekły stres może osłabiać odporność
- Zwiększona podatność na namnażanie bakterii Cutibacterium acnes (dawniej Propionibacterium acnes)
- Nasilenie reakcji zapalnych w skórze
- Zmiany w mikrobiocie skóry:
- Stres może zmieniać skład mikroflory skóry
- Zaburzenia równowagi między korzystnymi i patogennymi bakteriami
- Zwiększone wydzielanie substancji prozapalnych przez bakterie
- Zaburzenia snu:
- Stres często prowadzi do problemów ze snem
- Niedobór snu zwiększa stan zapalny w organizmie
- Zaburzenia regeneracji skóry podczas snu
Zachowania związane ze stresem, które pogarszają trądzik:
- Dotykanie i drapanie twarzy
- Wyciskanie zmian trądzikowych
- Zaniedbywanie rutyny pielęgnacyjnej
- Sięganie po niezdrową żywność (wysoko przetworzoną, z dużą zawartością cukru)
- Zwiększone spożycie kofeiny i alkoholu
- Palenie papierosów
- Zaniedbywanie aktywności fizycznej
Metody redukcji stresu pomocne w leczeniu trądziku:
- Techniki relaksacyjne:
- Medytacja i mindfulness
- Głębokie oddychanie
- Joga i tai-chi
- Progresywna relaksacja mięśni
- Aktywność fizyczna:
- Regularne ćwiczenia o umiarkowanej intensywności
- Spacery na świeżym powietrzu
- Pływanie (z zastrzeżeniem używania kosmetyków niekomedogennych)
- Zdrowe nawyki:
- Regularne pory snu i odpowiednia jego długość (7-8 godzin)
- Zbilansowana dieta bogata w antyoksydanty
- Ograniczenie kofeiny i alkoholu
- Techniki zarządzania czasem
- Wsparcie psychologiczne:
- Psychoterapia (szczególnie CBT – terapia poznawczo-behawioralna)
- Grupy wsparcia
- Rozmowy z bliskimi osobami
- W uzasadnionych przypadkach – konsultacja psychiatryczna
Włączenie technik zarządzania stresem do kompleksowego planu leczenia trądziku może znacząco zwiększyć skuteczność terapii dermatologicznej.
Jak właściwie pielęgnować skórę trądzikową?
Podstawą jest delikatne, ale dokładne oczyszczanie skóry przy użyciu preparatów niepowodujących podrażnień. Ważne jest stosowanie odpowiednich kosmetyków niekomedogennych, które nie zatykają porów. Kluczowe znaczenie ma również nawilżanie skóry i ochrona przeciwsłoneczna. Należy unikać agresywnych peelingów mechanicznych oraz nadmiernego wysuszania skóry, co może prowadzić do nasilenia łojotoku i pogorszenia stanu skóry.
Codzienna rutyna pielęgnacyjna:
Rano:
- Oczyszczanie – łagodny żel lub pianka do mycia o pH zbliżonym do naturalnego pH skóry (4,5-5,5)
- Tonizacja – bezalkoholowy tonik przywracający równowagę pH skóry
- Aktywne składniki – lekkie serum z witaminą C, niacynamidem lub kwasami AHA/BHA (w stężeniach odpowiednich dla codziennego stosowania)
- Nawilżanie – lekki, niekomedogenny krem nawilżający
- Ochrona przeciwsłoneczna – krem SPF 30-50, o lekkiej formule, niekomedogenny
Wieczorem:
- Demakijaż – delikatne olejki lub mleczka micelarnie do demakijażu
- Oczyszczanie – ten sam produkt co rano lub nieco silniejszy przy większej ilości sebum
- Tonizacja – jak rano
- Aktywne składniki – preparaty lecznicze (retinoidy, nadtlenek benzoilu, kwas azelainowy) lub serum z niacynamidem, cynkiem, peptydami
- Nawilżanie – krem o nieco bogatszej formule niż rano, ale nadal niekomedogenny
Zalecane składniki aktywne:
- Kwasy BHA (kwas salicylowy) – działa keratolitycznie, odblokowuje pory
- Kwasy AHA (glikolowy, mlekowy) – w niższych stężeniach, złuszczają naskórek
- Niacynamid (witamina B3) – reguluje produkcję sebum, działa przeciwzapalnie
- Retinol/Retinoidy – normalizują proces rogowacenia naskórka, zapobiegają powstawaniu zaskórników
- Kwas azelainowy – działa przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie i rozjaśniająco
- Cynk – działa przeciwzapalnie i reguluje wydzielanie sebum
- Witamina C – działa antyoksydacyjnie, rozjaśnia przebarwienia pozapalne
- Ceramidy i kwas hialuronowy – nawilżają bez obciążania skóry
Dodatkowe zabiegi pielęgnacyjne:
- Maseczki – 1-2 razy w tygodniu, z glinką, węglem aktywnym lub składnikami przeciwzapalnymi
- Delikatna eksfoliacja – 1-2 razy w tygodniu, najlepiej chemiczna (kwasy AHA/BHA)
- Punktowe traktowanie zmian – preparaty z nadtlenkiem benzoilu, kwasem salicylowym lub siarką
Czego unikać:
- Agresywnych detergentów i mydła o wysokim pH
- Produktów zawierających alkohol w wysokich stężeniach
- Intensywnych peelingów mechanicznych (gruboziarnistych)
- Wyciskania i manipulowania przy zmianach trądzikowych
- Nadmiernego czyszczenia skóry (więcej niż 2 razy dziennie)
- Przerywania stosowania zaleconych preparatów leczniczych
- Ciągłej zmiany kosmetyków (tzw. „kosmetykowego ADHD”)
- Nadmiernej ekspozycji na słońce bez ochrony
Inne ważne wskazówki:
- Regularnie zmieniaj poszewki na poduszki (co najmniej raz w tygodniu)
- Czyść regularnie telefon komórkowy, który dotyka twarzy
- Unikaj dotykania twarzy w ciągu dnia
- Upewnij się, że kosmetyki do makijażu są niekomedogenne
- Dokładnie zmywaj makijaż przed snem
- Stosuj kosmetyki zgodnie z typem skóry trądzikowej – nie wszystkie produkty „dla cery trądzikowej” są odpowiednie dla każdego rodzaju trądziku
Warto pamiętać, że pielęgnacja skóry trądzikowej u dorosłych powinna być dostosowana do indywidualnych potrzeb, typu skóry oraz stosowanego leczenia dermatologicznego.
Czy dieta ma wpływ na trądzik?
Najnowsze badania naukowe potwierdzają istotny wpływ diety na przebieg trądziku. Szczególnie niekorzystny wpływ mają produkty o wysokim indeksie glikemicznym oraz niektóre produkty mleczne. Korzystne działanie wykazują natomiast produkty bogate w cynk, witaminę A i kwasy omega-3. Warto pamiętać, że wpływ diety jest indywidualny i to, co pogarsza stan skóry u jednej osoby, niekoniecznie będzie miało taki sam efekt u innej.
Produkty mogące nasilać trądzik:
- Produkty o wysokim indeksie glikemicznym:
- Białe pieczywo, biały ryż, płatki śniadaniowe
- Słodycze, ciastka, wyroby cukiernicze
- Napoje słodzone, soki owocowe
- Ziemniaki, zwłaszcza smażone
- Mleko i wybrane produkty mleczne:
- Szczególnie mleko odtłuszczone
- Serwatka i białka serwatkowe
- Jogurty i desery mleczne z dodatkiem cukru
- Żywność bogata w nasycone i trans-tłuszcze:
- Fast foody, żywność wysokoprzetworzona
- Chipsy, krakersy, słone przekąski
- Margaryny twarde, smalec
- Frytki, produkty smażone w głębokim tłuszczu
- Inne potencjalne czynniki:
- Czekolada (szczególnie mleczna i biała)
- Alkohol (szczególnie piwo i drinki z wysoką zawartością cukru)
- Duża ilość soli i glutaminianu sodu
- Nadmiar jodu (w suplementach, algach morskich)
Produkty korzystne dla skóry ze skłonnością do trądziku:
- Żywność przeciwzapalna:
- Tłuste ryby morskie (łosoś, makrela, sardynki) bogate w kwasy omega-3
- Oliwa z oliwek extra virgin, olej lniany, olej z pestek dyni
- Orzechy i nasiona (szczególnie orzechy włoskie, siemię lniane, chia)
- Warzywa i owoce o niskim indeksie glikemicznym
- Źródła antyoksydantów:
- Kolorowe warzywa i owoce (jagody, maliny, brokuły, papryka, pomidory)
- Zielona herbata, kakao (gorzka czekolada 70%+ kakao)
- Zioła i przyprawy (kurkuma, cynamon, oregano, rozmaryn)
- Źródła cynku:
- Owoce morza (szczególnie ostrygi)
- Pestki dyni, orzechy
- Ciemne pieczywo pełnoziarniste
- Fasola, soczewica
- Źródła witaminy A:
- Wątróbka, jaja
- Warzywa pomarańczowe i czerwone (marchew, bataty, papryka)
- Ciemnozielone warzywa liściaste (szpinak, jarmuż)
- Produkty probiotyczne:
- Naturalne jogurty i kefiry bez dodatku cukru
- Kiszonki (ogórki, kapusta, kimchi)
- Kombucha niesłodzona
Praktyczne wskazówki dietetyczne:
- Prowadź dziennik pokarmowy:
- Notuj spożywane pokarmy
- Obserwuj reakcje skóry
- Szukaj związków między pogorszeniem stanu skóry a spożyciem określonych produktów
- Wprowadzaj zmiany stopniowo:
- Eliminuj potencjalne alergeny i produkty problemowe jeden po drugim
- Daj skórze 2-4 tygodnie na reakcję po eliminacji danego produktu
- Nie wprowadzaj zbyt radykalnych zmian jednocześnie
- Przykładowa strategia dietetyczna:
- Przejście na dietę o niskim indeksie glikemicznym
- Zwiększenie spożycia warzyw i owoców (7-9 porcji dziennie)
- Włączenie źródeł zdrowych tłuszczów
- Ograniczenie nabiału (testy eliminacyjne)
- Odpowiednie nawodnienie (min. 2 litry wody dziennie)
Warto skonsultować się z dietetykiem, który pomoże opracować indywidualny plan żywieniowy uwzględniający nie tylko potrzeby skóry, ale również ogólny stan zdrowia i ewentualne niedobory pokarmowe.
Czy trądzik u dorosłych wymaga stosowania innych kosmetyków niż trądzik młodzieńczy?
Tak, skóra dorosłych z trądzikiem ma inne potrzeby niż skóra młodzieży. Dorośli nie powinni stosować kosmetyków przeznaczonych do cery trądzikowej dla nastolatków, ponieważ mogą one nadmiernie wysuszać skórę i wywoływać efekt odwrotny do zamierzonego – nasilać łojotok. Skóra dorosłych wymaga produktów, które jednocześnie działają przeciwtrądzikowo i zapewniają odpowiednie nawilżenie.
Główne różnice między skórą z trądzikiem młodzieńczym a dorosłym:
Aspekt | Trądzik młodzieńczy | Trądzik dorosłych |
---|---|---|
Produkcja sebum | Zazwyczaj nadmierna na całej twarzy | Często umiarkowana lub mieszana (strefa T tłusta, policzki suche) |
Odwodnienie | Rzadziej występuje | Częstsze, szczególnie u kobiet po 30 roku życia |
Regeneracja | Szybsza | Wolniejsza |
Wrażliwość | Mniejsza | Większa, tendencja do podrażnień |
Przebarwienia | Rzadsze | Częstsze |
Lokalizacja zmian | Głównie strefa T (czoło, nos, broda) | Często dolna część twarzy (broda, żuchwa, okolice ust) |
Typ zmian | Więcej zaskórników, grudek | Więcej zmian zapalnych, głębokich |
Różnice w kosmetykach:
1. Preparaty oczyszczające:
- Dla młodzieży: Silniejsze, często z większą zawartością surfaktantów
- Dla dorosłych: Łagodniejsze, często w formie kremowej, z dodatkiem składników nawilżających
2. Toniki:
- Dla młodzieży: Często zawierają alkohol, silniejsze kwasy
- Dla dorosłych: Bezalkoholowe, z dodatkiem składników łagodzących i nawilżających
3. Kremy nawilżające:
- Dla młodzieży: Lekkie, żelowe, matujące
- Dla dorosłych: Bogatsze w składniki nawilżające, często z antyoksydantami i składnikami przeciwstarzeniowymi
4. Preparaty lecznicze:
- Dla młodzieży: Wyższe stężenia kwasu salicylowego, nadtlenku benzoilu
- Dla dorosłych: Łagodniejsze stężenia, dodatek składników przeciwzapalnych i regenerujących
5. Preparaty złuszczające:
- Dla młodzieży: Częściej mechaniczne, gruboziarniste
- Dla dorosłych: Preferowane chemiczne (kwasy AHA, BHA, PHA), delikatniejsze
Rekomendowane składniki w kosmetykach dla dorosłych z trądzikiem:
- Oczyszczanie: łagodne surfaktanty (np. kokoamfooctan sodu), gliceryna, pantenol
- Tonizacja: niacynamid, kwas hialuronowy, alantoina, panthenol
- Nawilżanie: ceramidy, skwalan, oleje niekomedogenne (jojoba, z pestek winogron), gliceryna, kwas hialuronowy
- Działanie przeciwtrądzikowe: łagodne stężenia retinolu/retinaldehydu, kwas azelainowy, niacynamid, kwas salicylowy (1-2%), bakuchiol
- Działanie przeciwstarzeniowe: peptydy, antyoksydanty, witamina C, koenzym Q10
- Ochrona: filtry mineralne (tlenek cynku, dwutlenek tytanu), najlepiej w lekkiej formule
Podejście do pielęgnacji trądziku dorosłych:
- Łagodne oczyszczanie – unikanie przesuszenia, które prowadzi do nadprodukcji sebum
- Równowaga między leczeniem a nawilżaniem – jednoczesne działanie przeciwtrądzikowe i nawilżające
- Multiefektywność – stosowanie produktów działających na kilka problemów jednocześnie (trądzik, pierwsze zmarszczki, przebarwienia)
- Warstwowa aplikacja – stosowanie serów i esencji pod kremy dla lepszych efektów
- Indywidualne podejście – dostosowanie do potrzeb konkretnego typu skóry i nasilenia trądziku
Wybór odpowiednich kosmetyków do pielęgnacji trądziku dorosłych powinien uwzględniać nie tylko sam problem trądziku, ale również inne potrzeby dojrzalszej skóry, takie jak nawilżenie, ochrona przed fotostarzeniem i wsparcie naturalnej regeneracji.
Czym różni się trądzik dorosłych od trądziku młodzieńczego?
Trądzik dorosłych i młodzieńczy, choć pozornie podobne, są odrębnymi jednostkami chorobowymi różniącymi się przyczynami, charakterystyką zmian, lokalizacją oraz odpowiedzią na leczenie. Zrozumienie tych różnic jest kluczowe dla skutecznej terapii.
Przyczyny:
Trądzik młodzieńczy:
- Głównie związany z burzą hormonalną okresu dojrzewania
- Zwiększona produkcja androgenów w okresie pokwitania
- Genetyczna predyspozycja do nadmiernego wydzielania sebum
- Nadmierne rogowacenie ujść mieszków włosowych
Trądzik dorosłych:
- Często związany z zaburzeniami hormonalnymi (PCOS, choroby tarczycy)
- Stres przewlekły i zaburzenia funkcjonowania osi podwzgórze-przysadka-nadnercza
- Zaburzenia mikrobioty skóry i przewodu pokarmowego
- Czynniki środowiskowe (zanieczyszczenie powietrza, dieta, kosmetyki)
- Stosowanie niektórych leków (steroidy, leki przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe)
- Zaburzenia bariery naskórkowej związane z wiekiem
Lokalizacja zmian:
Trądzik młodzieńczy:
- Dominuje w strefie T (czoło, nos, broda)
- Często obejmuje klatkę piersiową i plecy
- Symetryczne rozmieszczenie
Trądzik dorosłych:
- Przewaga zmian w dolnej części twarzy (broda, żuchwa, okolice ust)
- U kobiet często układ „U” lub „maski” na policzkach i żuchwie
- Rzadziej obejmuje klatkę piersiową i plecy
- Może występować asymetrycznie
Charakter zmian:
Trądzik młodzieńczy:
- Więcej zaskórników otwartych i zamkniętych
- Liczne grudki i krosty powierzchowne
- Częściej występują torbiele i guzki w ciężkich przypadkach
- Skóra ogólnie tłusta
Trądzik dorosłych:
- Mniej zaskórników, więcej zmian zapalnych
- Głębsze, bolesne zmiany zapalne
- Wolniejsze gojenie z tendencją do przebarwień pozapalnych
- Często współistnieje z objawami starzenia (zmarszczki, utrata elastyczności)
- Skóra często mieszana (tłusta w strefie T, sucha na policzkach)
Przebieg:
Trądzik młodzieńczy:
- Najczęściej ustępuje samoistnie po zakończeniu okresu dojrzewania
- Szybsza regeneracja skóry i gojenie się zmian
- Mniejsze ryzyko długotrwałych przebarwień
Trądzik dorosłych:
- Często przewlekły, z tendencją do nawrotów
- Dłuższy czas gojenia zmian
- Większe ryzyko przebarwień i blizn
- Cykliczne zaostrzenia związane z cyklem miesiączkowym u kobiet
Podejście do leczenia:
Trądzik młodzieńczy:
- Agresywniejsze leczenie miejscowe (wyższe stężenia składników aktywnych)
- Większy nacisk na kontrolę nadmiernego łojotoku
- Prostsze schematy pielęgnacyjne
Trądzik dorosłych:
- Bardziej złożone, wielokierunkowe podejście
- Częściej wymaga leczenia hormonalnego
- Większa ostrożność przy stosowaniu leków wysuszających
- Łączenie leczenia przeciwtrądzikowego z przeciwstarzeniowym
- Większy nacisk na eliminację czynników zaostrzających
Zrozumienie różnic między trądzikiem młodzieńczym a dorosłym pozwala na dobór odpowiedniego leczenia i uniknięcie błędów pielęgnacyjnych, które mogą pogorszyć stan skóry u dorosłych.
Jakie są najskuteczniejsze metody leczenia trądziku u dorosłych?
Skuteczne leczenie trądziku u dorosłych wymaga podejścia wielokierunkowego, dostosowanego do indywidualnych przyczyn i nasilenia zmian. Dermatolog może zalecić różne metody terapeutyczne, często stosowane łącznie dla osiągnięcia najlepszych rezultatów.
Leczenie miejscowe:
- Retinoidy (pochodne witaminy A):
- Tretynoina, adapalen, tazaroten
- Działanie: normalizują proces rogowacenia, zapobiegają powstawaniu zaskórników
- Zalecenia: stosować na noc, unikać słońca, wprowadzać stopniowo
- Kwas azelainowy:
- Działanie: przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, reguluje rogowacenie
- Zalety: bezpieczny w ciąży, mniej drażniący niż retinoidy
- Dobry przy trądziku z tendencją do przebarwień
- Nadtlenek benzoilu:
- Działanie: silne działanie przeciwbakteryjne
- Stosowanie: punktowo na zmiany zapalne
- Uwaga: może wysuszać skórę i odbarwiać tkaniny
- Antybiotyki miejscowe:
- Klindamycyna, erytromycyna
- Zwykle stosowane w połączeniu z innymi lekami
- Ograniczone stosowanie ze względu na ryzyko antybiotykooporności
Leczenie ogólnoustrojowe:
- Antybiotyki doustne:
- Tetracykliny (doksycyklina, minocyklina), makrolidy
- Wskazania: trądzik średnio-ciężki i ciężki
- Czas terapii: zwykle 3-6 miesięcy
- Leczenie hormonalne (dla kobiet):
- Antyandrogeny (spironolakton, cyproteron)
- Niskodawkowe tabletki antykoncepcyjne z komponentem antyandrogennym
- Szczególnie skuteczne przy trądziku zlokalizowanym na żuchwie i brodzie
- Izotretynoina (doustna pochodna witaminy A):
- Wskazania: ciężki trądzik oporny na inne metody leczenia
- Wysoce skuteczna, często prowadzi do długotrwałej remisji
- Wymagany ścisły nadzór lekarski ze względu na potencjalne działania niepożądane
- Bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży
Zabiegi dermatologiczne:
- Peelingi medyczne:
- Kwas salicylowy, glikolowy, pirogronowy, TCA
- Częstotliwość: seria 4-6 zabiegów co 2-4 tygodnie
- Efekty: złuszczanie, redukcja zaskórników, poprawa tekstury skóry
- Mikrodermabrazja i hydradermabrazja:
- Mechaniczne złuszczanie naskórka
- Pomaga w usuwaniu zaskórników i wygładzaniu skóry
- Terapie światłem i laserowe:
- Światło niebieskie i czerwone – działanie przeciwbakteryjne i przeciwzapalne
- Lasery frakcyjne – redukcja blizn potrądzikowych
- IPL (intensywne światło pulsacyjne) – redukcja stanu zapalnego i przebarwień
- Iniekcje:
- Ostrzykiwanie zmian zapalnych kortykosteroidami – na duże, bolesne zmiany
- Mezoterapia – poprawa kondycji skóry po leczeniu aktywnego trądziku
Leczenie wspomagające:
- Suplementacja:
- Cynk – właściwości przeciwzapalne
- Omega-3 – redukcja stanu zapalnego
- Probiotyki – wpływ na mikrobiotę jelitową i skórną
- Witamina D – regulacja odpowiedzi immunologicznej
- Modyfikacje stylu życia:
- Zrównoważona dieta z niskim indeksem glikemicznym
- Techniki redukcji stresu
- Regularna, umiarkowana aktywność fizyczna
- Odpowiednia ilość snu
Wybór metody leczenia powinien być zawsze dokonywany przez dermatologa po dokładnej ocenie stanu skóry, wywiadzie dotyczącym wcześniejszych terapii oraz uwzględnieniu indywidualnych potrzeb i przeciwwskazań pacjenta.
Czy blizny potrądzikowe można skutecznie usunąć?
Blizny potrądzikowe to częsty problem u osób, które przeszły trądzik, szczególnie w dorosłym wieku. Dobre wieści są takie, że współczesna dermatologia oferuje szereg metod, które mogą znacząco poprawić wygląd blizn, choć całkowite ich usunięcie nie zawsze jest możliwe.
Rodzaje blizn potrądzikowych:
- Blizny zanikowe:
- Blizny typu ice-pick – wąskie, głębokie zagłębienia
- Blizny typu rolling – faliste nierówności skóry
- Blizny typu boxcar – szersze zagłębienia o płaskim dnie
- Blizny przerostowe i keloidowe – wypukłe, czerwonawe zgrubienia skóry
- Przebarwienia pozapalne – czerwonawe lub brązowe plamy (technicznie nie są bliznami)
Metody leczenia:
Zabiegi powierzchowne (przebarwienia, płytkie blizny):
- Peelingi chemiczne:
- Kwasy owocowe (glikolowy, mlekowy) – na przebarwienia
- Kwas salicylowy – na przebarwienia i płytkie blizny
- Retinoidowe – stymulują odnowę skóry
- TCA (trójchlorooctowy) – na głębsze blizny
- Mikrodermabrazja:
- Mechaniczne złuszczanie naskórka
- Wymaga serii zabiegów
- Skuteczna na płytkie blizny i przebarwienia
Zabiegi średnio głębokie:
- Mezoterapia igłowa/mikroigłowa:
- Kontrolowane mikrourazy stymulujące regenerację
- Można łączyć z aplikacją aktywnych substancji
- Dobra dla blizn typu rolling i boxcar
- Radiofrekwencja mikroigłowa:
- Połączenie mikroigieł z energią radiową
- Stymulacja produkcji kolagenu
- Skuteczna na blizny zanikowe różnego typu
Zabiegi głębokie:
- Lasery ablacyjne:
- Laser CO2 frakcyjny i Er:YAG
- Usuwają warstwę naskórka i stymulują produkcję kolagenu
- Dłuższy okres rekonwalescencji, ale bardziej spektakularne efekty
- Lasery nieablacyjne:
- Działają głębiej w skórze bez uszkadzania powierzchni
- Mniej inwazyjne, ale wymagają większej liczby zabiegów
- Wypełniacze tkankowe:
- Na pojedyncze, głębsze blizny
- Efekt tymczasowy, wymaga powtarzania
- Podcinanie (subcision):
- Mechaniczne uwalnianie blizn przytwierdzonych do głębszych warstw
- Często łączone z innymi metodami
Metody domowe i wspomagające:
- Regularne stosowanie retinoidów (poprawa tekstury skóry)
- Właściwa ochrona przeciwsłoneczna (zapobiega pogłębianiu przebarwień)
- Preparaty z witaminą C, niacynamidem, peptydami
- Silikon medyczny na blizny wypukłe
Co wpływa na skuteczność leczenia:
- Rodzaj i głębokość blizn
- Czas, jaki upłynął od powstania blizn (świeższe lepiej reagują)
- Indywidualne predyspozycje skóry do gojenia
- Doświadczenie specjalisty wykonującego zabiegi
- Kompleksowe podejście (często najlepsze wyniki daje kombinacja metod)
Realistyczne oczekiwania są kluczowe – w większości przypadków możliwa jest znacząca poprawa (50-70%), ale całkowite usunięcie głębokich blizn jest trudne. Leczenie blizn potrądzikowych to proces, który wymaga cierpliwości i często kombinacji różnych metod dostosowanych do indywidualnych potrzeb pacjenta.
Czy trądzik może być objawem choroby wewnętrznej?
Tak, trądzik u osób dorosłych, szczególnie gdy pojawia się nagle lub ma nietypowy przebieg, może być objawem różnych chorób wewnętrznych. Dlatego ważna jest kompleksowa diagnostyka, zwłaszcza gdy zmiany skórne nie reagują na standardowe leczenie.
Najczęstsze choroby wewnętrzne związane z trądzikiem:
- Zaburzenia hormonalne:
- Zespół policystycznych jajników (PCOS) – najczęstsza endokrynopatia u kobiet z trądzikiem
- Choroby tarczycy – zarówno niedoczynność jak i nadczynność
- Hiperprolaktynemia – podwyższony poziom prolaktyny
- Wrodzony przerost nadnerczy – zaburzenia produkcji kortyzolu
- Zespół Cushinga – nadmiar kortyzolu
- Zaburzenia gospodarki insulinowej – insulinooporność
- Choroby układu pokarmowego:
- Zespół jelita drażliwego i dysbioza jelitowa
- Nietolerancje pokarmowe – szczególnie nietolerancja glutenu i laktozy
- Przewlekłe choroby zapalne jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego)
- Zaburzenia metaboliczne:
- Insulinooporność i cukrzyca typu 2
- Zaburzenia gospodarki lipidowej
- Otyłość – związana z zaburzeniami hormonalnymi
- Inne:
- Choroby autoimmunologiczne
- Przewlekłe infekcje
- Choroby wątroby i nerek
Objawy alarmowe sugerujące chorobę wewnętrzną:
- Nagłe pojawienie się trądziku u osoby dorosłej bez wcześniejszych problemów
- Zmiany zlokalizowane w nietypowych miejscach (plecy, klatka piersiowa, pośladki)
- Współwystępowanie innych objawów ogólnoustrojowych (zmęczenie, przyrost wagi, zaburzenia miesiączkowania)
- Brak poprawy po standardowym leczeniu dermatologicznym
- Zaostrzenia skorelowane z czynnikami systemowymi (stres, menstruacja)
- Hirsutyzm (nadmierne owłosienie typu męskiego u kobiet)
- Łysienie androgenowe u kobiet
Jeśli podejrzewa się, że trądzik może być objawem choroby wewnętrznej, warto skonsultować się nie tylko z dermatologiem, ale również z endokrynologiem, ginekologiem lub gastroenterologiem, w zależności od towarzyszących objawów. Kompleksowe podejście i leczenie choroby podstawowej często prowadzi do znaczącej poprawy stanu skóry.
Jak radzić sobie z psychologicznymi aspektami trądziku u dorosłych?
Trądzik u dorosłych może mieć istotny wpływ na samopoczucie psychiczne, samoocenę i jakość życia. Badania pokazują, że osoby z trądzikiem dorosłych częściej doświadczają depresji, lęku i izolacji społecznej niż osoby ze zdrową skórą.
Wpływ trądziku na psychikę:
- Obniżona samoocena i pewność siebie
- Niepokój w sytuacjach społecznych
- Unikanie kontaktów towarzyskich i intymnych
- Trudności w relacjach zawodowych
- Poczucie utraty kontroli nad własnym ciałem
- Frustracja związana z przewlekłością schorzenia
Strategie radzenia sobie:
- Profesjonalne wsparcie:
- Konsultacja z psychologiem lub psychoterapeutą
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)
- Grupy wsparcia dla osób z problemami skórnymi
- Zmiana perspektywy:
- Uświadomienie sobie, że trądzik jest częstym schorzeniem u dorosłych
- Koncentracja na postępach w leczeniu, nawet niewielkich
- Skupienie się na innych aspektach własnego wyglądu i osobowości
- Praktyczne podejście:
- Regularne konsultacje z dermatologiem
- Dokumentowanie postępów w leczeniu (zdjęcia przed/po)
- Nauka technik makijażu kamuflującego
- Zdrowe nawyki:
- Aktywność fizyczna – poprawia nastrój i reguluje hormony
- Techniki relaksacyjne – redukcja stresu
- Zbilansowana dieta – dla zdrowia skóry i samopoczucia
- Odpowiednia ilość snu
- Komunikacja:
- Otwartość w rozmowach z bliskimi o wpływie trądziku na samopoczucie
- Asertywne reagowanie na nieproszone komentarze
- Edukowanie innych na temat trądziku dorosłych
Pamiętaj, że trądzik nie definiuje Twojej wartości jako osoby. Prawie każdy przypadek trądziku można skutecznie leczyć i kontrolować. Dbanie o zdrowie psychiczne jest równie ważną częścią procesu leczenia, jak sama terapia dermatologiczna.
Bibliografia
- Dreno B, Bagatin E, Blume-Peytavi U, Rocha M, Gollnick H. Female Adult Acne: A New Paradigm. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2018;32(9):1495-1501. DOI: 10.1111/jdv.15022
- Tanghetti EA, Kawata AK, Daniels SR, Yeomans K, Burk CT, Callender VD. Understanding the burden of adult female acne. J Clin Aesthet Dermatol. 2014;7(2):22-30. PMID: 24578779
- Zeichner JA, Baldwin HE, Cook-Bolden FE, Eichenfield LF, Fallon-Friedlander S, Rodriguez DA. Emerging Issues in Adult Female Acne. J Clin Aesthet Dermatol. 2017;10(1):37-46. PMID: 28210380
- Dréno B, Thiboutot D, Layton AM, Berson D, Perez M, Kang S. Global Alliance to Improve Outcomes in Acne: Large-scale worldwide observational study of adherence with acne therapy. Int J Dermatol. 2010;49(4):448-456. DOI: 10.1111/j.1365-4632.2010.04416.x
- Kamangar F, Shinkai K. Acne in the adult female patient: a practical approach. Int J Dermatol. 2012;51(10):1162-1174. DOI: 10.1111/j.1365-4632.2012.05519.x
- Skroza N, Tolino E, Mambrin A, Zuber S, Balduzzi V, Marchesiello A, Bernardini N, Proietti I, Potenza C. Adult Acne Versus Adolescent Acne: A Retrospective Study of 1,167 Patients. J Clin Aesthet Dermatol. 2018;11(1):21-25. PMID: 29410726
- Di Landro A, Cazzaniga S, Parazzini F, Ingordo V, Cusano F, Atzori L, Cutrì FT, Musumeci ML, Zinetti C, Pezzarossa E, Bettoli V, Caproni M, Lo Scocco G, Bonci A, Bencini P, Naldi L. Family history, body mass index, selected dietary factors, menstrual history, and risk of moderate to severe acne in adolescents and young adults. J Am Acad Dermatol. 2012;67(6):1129-1135. DOI: 10.1016/j.jaad.2012.02.018
- Melnik BC, Schmitz G. Role of insulin, insulin-like growth factor-1, hyperglycaemic food and milk consumption in the pathogenesis of acne vulgaris. Exp Dermatol. 2009;18(10):833-841. DOI: 10.1111/j.1600-0625.2009.00924.x
- Chularojanamontri L, Tuchinda P, Kulthanan K, Pongparit K. Moisturizers for Acne: What are their Constituents? J Clin Aesthet Dermatol. 2014;7(5):36-44. PMID: 24847408
- Prakash C, Bhargava P, Tiwari S, Majumdar B, Bhargava RK. Skin Surface pH in Acne Vulgaris: Insights from an Observational Study and Review of the Literature. J Clin Aesthet Dermatol. 2017;10(7):33-39. PMID: 29104722
- Dreno B, Bettoli V, Araviiskaia E, Sanchez Viera M, Bouloc A. The influence of exposome on acne. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2018;32(5):812-819. DOI: 10.1111/jdv.14820
- Kircik LH. Advances in the Understanding of the Pathogenesis of Inflammatory Acne. J Drugs Dermatol. 2016;15(1 Suppl 1):s7-s10. PMID: 26741391
Niniejszy artykuł nie jest poradą medyczną i ma charakter wyłącznie informacyjny.
Zobacz także spis leków dermatogicznych. Znajdziesz w nim między innymi leki stosowane w leczeniu trądziku, środki na grzybicę skóry i preparaty na grzybicę paznokci, a także produkty stosowane na łysienie i wiele innych.